ΟΝΗΣΙΜΟΣ (= Ωφέλιμος):
Από Ά+Χρηστος – Ευ+Χρηστος
Σ. Δεσπότης, Προς Φιλήμονα: Μια θεραπευτική και ποιμαντική ανάγνωση. Σπουδή στην Παύλεια Θεολογία. Αθήνα: Έννοια 2017, 229-254 https://service.eudoxus.gr/search/#a/id:68393898/0
Ο Άγιος Ονήσιμος εορτάζει κάθε έτος στις 15 Φεβρουαρίου.
Το όνομα Ονήσιμος (= ωφέλιμος) ήταν σύνηθες όνομα για σκλάβους, όπως και τα ονόματα Χρηστός (= αγαθός), Κάρπος (= καρποφόρος), Έραστος κ.ά.. Προερχόταν πιθανόν από τη Φρυγία (βλ. Μουσείο Αρχαίας Κορίνθου), η οποία είχε κακή φήμη για το ποιόν των δούλων της, χωρίς να γνωρίζουμε εάν εργαζόταν σε αγρούς ή στην οικία, εάν ήταν «οικέτης» είτε «ωνητός» (που είχε αγορασθεί επειδή είχε ίσως ο ίδιος πουλήσει τον εαυτό του για χρέη), είτε «δορυάλωτος» (από πόλεμο) ή «Κοπρίας» (από τον «δρόμο» < προϊόν «έκθεσης ανεπιθύμητων βρεφών»)[1]. Με τον Ονήσιμο ασχολείται μια ολόκληρη Επιστολή του Παύλου (Π.), η Προς Φιλήμονα, η οποία συγγράφηκε το 60-61 μ.Χ. από την Ρώμη μετά την προκαταρκτική δίκη του Π.. Ήδη κοντά του έχουν σπεύσει ο Τιμόθεος και άλλοι συνεργάτες του (που μνημονεύονται στο τέλος της). Αυτό πρόσφερε εξαιρετική παρηγοριά και άλλαξε την πρότερη αρνητική διάθεση του αιχμαλώτου Αποστόλου όπως αυτή απηχείται στη Β’ Τιμόθεον. Δεν αποκλείεται, όμως, να γράφτηκε και το 54-55 μ.Χ. στην Έφεσο, όπου ήταν πιο φυσικό να προστρέξει ο Ονήσιμος αφού απέχει μόλις 180 χλμ. από τις Κολοσσές, όπου και το σπίτι του Φιλήμονα. Πρόκειται για τη συντομότερη επιστολή του Αποστόλου των Εθνών με 338 λέξεις, η οποία απαιτεί μόνον ένα «φύλλο» παπύρου[2].
Αφορά σε «ιδιωτική» υπόθεση, αν και στο Προοίμιο γίνεται «κοινωνός» ολόκληρη η τοπική Εκκλησία: την επανένταξη κι «αποκατάσταση» ενός σκλάβου. Ο χριστιανός «αφέντης», όπως εξάγεται από το περιεχόμενο της επιστολής (την Εκκλησία που συναζόταν στον οίκο του, την ανάπαυση που πρόσφερε στους αδελφούς) διέθετε οικονομική άνεση και κοινωνική επιφάνεια στην πόλη των Κολοσσών. Τραγικό το ότι σε ελάχιστο χρόνο ένεκα σαρωτικού εγκέλαδου «εξαφανίστηκαν» (!) από τον χάρτη μαζί με την «έπαυλη» του Φιλήμονα!
Άραγε ο Ονήσιμος δραπέτευσε από το σπίτι του κυρίου του και τελικά βρέθηκε για άγνωστο λόγο κοντά στον Απόστολο των Εθνών[3] και φίλο τού κυρίου του (amicus domini) για να μεσιτεύσει υπέρ αυτού; Αυτή η ενέργεια θεωρούνταν στον αρχαίο κόσμο «απαράδεκτη» και υπήρχε ειδική αστυνομία (οι fugitivarii) για την εύρεση τέτοιων περιπτώσεων. Και οι τιμωρίες που επιβάλλονταν, εάν δεν επιλεγόταν η παραδειγματική για τους υπόλοιπους σκλάβους θανάτωση, ήταν εξοντωτικές για τους «στιγματίες» (χάραγμα με την επιγραφή ΚΑΤΕΧΕ ΜΕ – ΦΕΥΓΩ < Σχόλια στον Αισχίνη 2.79). Μάλλον προέκυψε πρόβλημα στις σχέσεις των δύο και οικονομική ζημιά για τον «δεσπότη» Φιλήμονα[4].
Ο Παύλος μεσιτεύει για την αποκατάσταση υποσχόμενος στον επίλογο ότι θα τον αποζημιώσει εκείνος. Βέβαια δεν έφυγε ένεκα της σκληρότητας του κυρίου του, καθώς τότε ο Π. θα τον κατέκρινε και θα «ζωγράφιζε» το παράδειγμα του Εσταυρωμένου. Ο ίδιος αναγνωρίζει ότι ο «Φιλήμων» ήταν όντως «φίλος» – ελεήμων κι έχει «σπλάχνα» και ότι ο δούλος στο παρελθόν παρότι Ονήσιμος (= ωφέλιμος) ήταν «άχρηστος» σε αντίθεση με το νῦν που επιστρέφει εύχρηστος και «εύΧριστος».
Από το σχόλιο του Ι. Χρυσοστόμου στην Προς Φιλήμονα, που παραδόξως απουσιάζει από τον Βατικανό Κώδικα και τον αρχικό κανόνα της Συριακής Εκκλησίας (όχι όμως και από τον Μαρκίωνα),συνάγεται ότι και στην εποχή του υποτιμούσαν τη συγκεκριμένη επιστολή επειδή ασχολείται με μικρά, ευτελή και ανούσια για τη θεολογία πράγματα. Ίσως ένας «ενδόμυχος» λόγος υποτίμησής της ήταν (α) η «μητρική εικόνα» του αποστόλου (που δεν συνάδει με το μοντέλο του αγέρωχου ηγέτη) αλλά και (β) η άνευ βίας ανατροπή του θεσμού της δουλείας (στο πλαίσιο της αγάπης και της ελευθερίας που βιώνει ο Χριστιανισμός) σε μια κοινωνία που ήταν και την εποχή των Πατέρων αλλά και είναι μέχρι σήμερα αγκιστρωμένη σε πατριαρχικούς θεσμούς εκμετάλλευσης και εξάρτησης.
Βέβαια προκύπτει το εξής ερώτημα (PG. 62.701.30): Ένας «θαυμαστός» άνδρας, ο Φιλήμων, του οποίου η οικία ήταν τόσο πιστή ώστε να ονομάζεται Εκκλησία, πώς ήταν δυνατόν να έχει σκλάβους, οι οποίοι όπως αποδεικνύεται και από την περίπτωση του Ονησίμου δεν ήταν χριστιανοί (αφού αυτός βαπτίστηκε από τον Απόστολο), ενώ και η συμβίωσή τους δεν ήταν επίσης απόλυτα αρμονική;[5] Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να τονισθεί ότι δεν πρέπει παραλληλίζεται η δουλεία των ελληνορωμαϊκών χρόνων με τη σκλαβιά της «καλύβας του μπάρμπα Θωμά» που βίωσαν οι νέγροι της Δυτ. Αφρικής στην Αμερική τον 18ο και 19ο αι. (βλ. ΕΠΙΜΕΤΡΟ 1). Σε αρκετές περιπτώσεις στην εποχή του Π. (όπου ήταν δημοφιλείς οι στωικές αντιλήψεις περί φυσικής ισότητας όλων των ανθρώπων) οι δούλοι ήταν και οι ίδιοι γρανάζι της εξουσίας.[6] Είχαν και την ευκαιρία να διαχειρίζονται κεφάλαια των κυρίων τους έτσι ώστε να αποκτούν την ελευθερία τους μέσω της διαδικασίας της (δήθεν) από-λύτρωσης από μία θεότητα: κατέβαλλαν εκείνοι τα λύτρα στο αφεντικό τους αλλά τυπικά τους απελευθέρωνε η «προστάτις» τους. Πολλοί όμως ακόμη και απελεύθεροι προτιμούσαν να μείνουν υπό την αιγίδα του τέως κυρίου τους καθώς οι συνθήκες ήταν δυσμενείς για την ατομική επιβίωση.
Είναι όντως θαυμαστό ότι στην πιο μικρή επιστολή του Αποστόλου των Εθνών είναι με μοναδικό τρόπο αποτυπωμένα (α) η ευγένεια και το βάθος της καρδιάς ή μάλλον των «σπλάχνων» του (όρος που απαντά τρεις φορές σ’ ένα μικρό κείμενο μόλις 328 λέξεων), (β) η έξυπνη στρατηγική / πανουργία (κατά τις Παροιμίες) που επιστρατεύει για να επιτύχει το στόχο του (χωρίς να στέλνει «εγκυκλίους» με επιταγές και χωρίς να μειώνει το ανεπανάληπτο ανθρώπινο πρόσωπο, ούτε τον Φιλήμονα αλλά ούτε τον Ονήσιμο) αλλά και (γ) το γεγονός ότι το πρόβλημα και η αποκατάσταση του αδελφού γίνεται υπόθεση όλης της τοπικής (και όχι μόνον) Εκκλησίας. Ο Φιλήμων δεν προσκαλείται μόνον να αποποιηθεί κάθε νομίμου δικαιώματός του να τιμωρήσει τον σκλάβο αλλά να τον προσλάβει ως αδελφό οικείο (= μέλος της οικογένειας!). Επιπλέον πρέπει να τον υποδεχθεί όπως θα συνέβαινε με τον δάσκαλο Π.: ωσάν συνεργό και κοινωνό, όρος που στους παπύρους σημαίνει τον συνεταίρο και μέτοχο μιας «επιχείρησης»! Σε καμμία περίπτωση δεν γίνεται αναφορά σε απελευθέρωση του Ονήσιμου, αν και από τα ανωτέρω αποδεικνύεται ότι με τον ευγενέστατο και εγκάρδιο τρόπο του Π., αυτός όχι μόνον δεν υφίσταται τις ποινικές συνέπειες αλλά αποκτά ἐν Χριστῷ ασύγκριτα ανώτερο στάτους. Δεν γνωρίζουμε τι αντίκτυπο είχε όλο αυτό στους υπολοίπους σκλάβους, στους οποίους απευθύνεται ο Παύλος με την Προς Κολοσσαείς.
Ας σημειωθεί ότι στις Επιστολές της Αιχμαλωσίας Προς Κολοσσαείς και Εφεσίους, στις οποίες ανήκει η Προς Φιλήμονα, ο Π. δεν περιγράφει πλέον την Εκκλησία επί τη βάσει της τοπικής Σύναξης των αγίων αλλά με την προοπτική της ανακεφαλαίωσης ολόκληρου του Σύμπαντος με κεφαλή τον Χριστό. Κι όμως παρά αυτή τη συμπαντική αντίληψη περί Εκκλησίας, το ενδιαφέρον και η αγωνία δεν παύουν να περιστρέφονται γύρω από τον «ελάχιστο» αδελφό, καθώς κατά την πράξη της δημιουργίας κάθε ανθρώπου κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση του Θεού, ὁ Ποιητὴς ἡμῶν ἐπαναλαμβάνει, κυρίως εἰπεῖν, Ἑαυτὸν[7]. Γι’ αυτό και τελικά η αρχέγονη Εκκλησία διέσωσε τη συγκεκριμένη επιστολή θεωρώντας την ως μνημείο της αγάπης, της διακριτικότητας και της ευγένειας που επεδείκνυε ο Απόστολος των Εθνών. Τον ίδιο ζήλο για την επίλυση των προβλημάτων (ακόμη και των ποταπών κοσμικών-καθημερινών) και την ίδια εκκλησιοποίηση επιδεικνύουν και σήμερα οι αληθινές Συνάξεις-Ενορίες[8] αλλά και οι πραγματικά πνευματικοί άνδρες που μεριμνούν και για τα «ευτελή και ανούσια». Κείμενα, όπως η Προς Φιλήμονα επιστολή του Παύλου αποδεικνύεται σήμερα[9] ότι μπορούν να δράσουν λυτρωτικά-καθαρτικά στον αναγνώστη τους ιδίως σε περιόδους κρίσεις όταν αυτός αισθάνεται έρμαιο-σκλάβος παραγόντων ανεξέλεγκτων που καταπιέζουν και καταθλίβουν την ανθρώπινη ύπαρξη. Ταυτόχρονα το ίδιο κείμενο μπορεί να λειτουργήσει ως μοντέλο για όλους εκείνους που έχουν επωμιστεί στο χώρο της Εκκλησίας τη διακονία να ποιμαίνουν και να απελευθερώνουν και όχι να δικάζουν και να καταδικάζουν ψυχές. Επιλογικά, ας σημειωθεί ότι σύμφωνα με τον θεοφόρο Ιγνάτιο (Εφ. 1,3. 2,1. 6,1) ένας Ονήσιμος διαδέχθηκε τον Τιμόθεο ως επίσκοπος Εφέσου (όπου και η «έδρα» τού Ονησιφόρου). Στην αλυσίδα αυτή σύμφωνα με τις Αποστολικές Διαταγές (4ος αι. μ.Χ.) τοποθετείται και ο σκηνοποιός Ακύλας. Με το να γίνονται «σκλάβοι» επίσκοποι, όπως και επιδραστικοί ιεραπόστολοι (πρβλ. διάδοση Χριστιανισμού στην Βρετανία), η Πρώτη Εκκλησία διακήρυττε ότι πραγματικά στο Σώμα του Χριστού δεν γίνονται «διαχωρισμοί» (δούλος / «Σκύθης») ή «ελεύθερος, αλλά ισχύει η «αντεστραμμένη Πυραμίδα»: πρώτος είναι ο «διάκονος» (διακονιάρης) των «άλλων».
ΕΠΙΜΕΤΡΟ 1: Η ΑΓ. Απφία (22 Νοεμβρίου) ΚΑΙ Ο ΑΓ. ΑρχίπποΣ (19 Φεβρουαρίου)
Ο Φιλήμων (< φιλέω-φιλώ + -ήμων = φιλικός και τρυφερός, που αγαπά και αγαπιέται) γιορτάζει 22 Νοεμβρίου με την Απφία, η οποία στην Προς Φιλήμονα ονομάζεται «αδελφή» χωρίς να συνοδεύεται ο όρος από κάποια γενική κτητική (όπως και ο Τιμόθεος!). Απφία σημαίνει επίσης «Αγαπημένη» στα Φρυγικά, ενώ στα Εβραϊκά το «Αυτή που προστατεύει». https://www.abarim-publications.com/Meaning/Apphia.html. Η μόνη ελληνική λέξη που μοιάζει με το Απφία, είναι απφυς (apphus), που σημαίνει μπαμπάς, κάτι σαν το Πατρίσια (< pater). Γιορτάζεται ως σύζυγος τού Φιλήμονα, ενώ και ο Άρχιππος θεωρούνταν γιος του. Σήμερα, όμως, αυτό αμφισβητείται καθώς εν συνεχεία ο Παύλος σημειώνει στον Φιλήμονα και τῇ κατ’ οἶκον σου (και όχι ὑμῶν) Ἐκκλησία. Προφανώς, όπως άλλες γυναίκες (Χλόη, Φοίβη στην Κόρινθο), η Απφία διαδραμάτιζε σημαίνοντα ρόλο στην τοπική Εκκλησία. Δεν μνημονεύεται επειδή ο Ονήσιμος δραπέτευσε ειδικότερα από την οικία στην οποία εκείνη ως γυναίκα και σύζυγος του Φιλήμονα προΐστατο και άρα υπέστη και εκείνη ζημιά από τη φυγή του. Παρεμβάλλεται μεταξύ των δύο ανδρών διότι ίσως ως γυναίκα είχε ιδιαίτερα «αντανακλαστικά» απέναντι στο θεσμό της δουλείας που επέβαλε η πατριαρχική κοινωνία. Αναμενόταν συνεπώς να συνηγορήσει ένθερμα στο αίτημα του Παύλου.
Και ο Άρχιππος, που γιορτάζει επίσης τον Φλεβάρη (20.02), ονομάζεται συστρατιώτης. Το συστρατιώτης σε συνδυασμό και με το δέσμιος τού Παύλου σημαίνει ότι η Εκκλησία βρίσκεται σε κατάσταση πολέμου οπότε και τα μέλη της οφείλουν να είναι ενδεδυμένοι την πανοπλία που περιγράφεται στο Εφεσίους 6, 10-20 και να αγωνίζονται εναντίον του Πονηρού. Ήδη το όνομά του ετυμολογείται από το ‘αρχή’ + ‘ίππος’ και δηλώνει τον «ηγέτη του ιππικού». Ο Άρχιππος μνημονεύεται και στον Επίλογο τής Προς Κολοσσαείς μετά την προτροπή να αναγνωσθεί η Επιστολή στην Εκκλησία των Λαοδικέων. Δέχεται μάλιστα υπόδειξη που ανακαλεί τις προειδοποιήσεις των Επιστολών της Αποκάλυψης: καὶ εἴπατε Ἀρχίππῳ· «Βλέπε τὴν διακονίαν ἣν παρέλαβες ἐν Κυρίῳ, ἵνα αὐτὴν πληροῖς» (4, 17). Συνεπώς δεν αποκλείεται να συνδεόταν ως πρεσβύτερος/επίσκοπος με την Εκκλησία της Λαοδίκειας (Αποστ. Διαταγές 7.46). Αυτή το 90 μ.Χ. θα γίνει αντικείμενο οξείας κριτικής από τον Ιωάννη ένεκα της χλιαρότητας και της αυτάρκειάς της (Αποκάλυψη 3, 14-22)[1]. Εάν αυτό ισχύει, τότε η υπόθεση του Ονήσιμου δεν απασχολεί μόνο την κατ’ οίκον Εκκλησία του Φιλήμονα στις Κολοσσές αλλά και τη Λαοδίκεια!.
[1] Πρβλ. στ. 16-17: οὕτως ὅτι χλιαρὸς εἶ καὶ οὔτε ζεστὸς οὔτε ψυχρός, μέλλω σε ἐμέσαι ἐκ τοῦ στόματός μου. ὅτι λέγεις ὅτι πλούσιός εἰμι καὶ πεπλούτηκα καὶ οὐδὲν χρείαν ἔχω, καὶ οὐκ οἶδας ὅτι σὺ εἶ ὁ ταλαίπωρος καὶ ἐλεεινὸς καὶ πτωχὸς καὶ τυφλὸς καὶ γυμνός.
ΕΠΙΜΕΤΡΟ 2: Σημειώνει χαρακτηριστικά ο N. T. Wright[10]: Όταν ο Παύλος συλλογιέται πάνω στην κλήση που του είχε προσφερθεί, μια από τις καλύτερες περιγραφές που μπορούσε να βρει ήταν η λέξη «συμφιλίωση», καταλλαγή. Το Eυαγγέλιο αφορούσε στον Ένα και Μοναδικό Θεό, ο οποίος συμφιλιώνει τον κόσμο με τον Εαυτό του. Και επίσης – όπως είχε γράψει στους Γαλάτες λιγότερο από μια δεκαετία νωρίτερα- ο Ίδιος συμφιλιώνει τον Εβραίο με τον Έλληνα, τον σκλάβο με τον ελεύθερο, τους άνδρες με τις γυναίκες, που φθάνουν να είναι «όλοι ένας στον Μεσσία Ιησού». Εάν αυτό ήταν πραγματικότητα, αν δεν ήταν απλώς μια μεγαλοπρεπής ιδέα στο κεφάλι του, έπρεπε να λειτουργήσει στην πράξη. Πραγματικοί Εβραίοι, πραγματικοί Έλληνες. Πραγματικοί άνδρες και γυναίκες. Πραγματικοί δούλοι, πραγματικοί αφέντες. Η δουλεία είναι βέβαια αποκρουστική. Το ξέρουμε αυτό. Γνωρίζουμε πολύ καλά τους τρομερούς τρόπους με τους οποίους αναπτύχθηκε η δουλεία κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα, μέχρις ότου γενναίοι αγωνιστές την κατάργησαν, συχνά με σκληρή αντίδραση της αντιπολίτευσης, η οποία, μεταξύ άλλων, ισχυριζόταν ότι στηριζόταν στη Βίβλο. Συγκεκριμένα, συνδέουμε τη δουλεία με το ρατσισμό. Και γνωρίζουμε ότι, παρά την κατάργηση, η πρακτική της έχει επιστρέψει στον σύγχρονο κόσμο. Θα επιθυμούσαμε ο Παύλος να είχε δηλώσει: «Ελευθερώστε τους όλους! Η δουλεία είναι μια κακή πρακτική!» «Αυτό, όμως, θα ήταν μια μάταιη χειρονομία. Η δουλεία στον αρχαίο κόσμο έκανε ούτε λίγο ούτε πολύ, ό, τι στον κόσμο μας γίνεται με το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο ή το ηλεκτρικό ρεύμα· ό,τι πετυχαίνουμε με την τεχνολογία μας. Το να καταγγείλει κάποιος τη δουλεία θα ήταν σαν να καταγγείλει σήμερα την ηλεκτρική ενέργεια και τη μηχανή εσωτερικής καύσης. Πρέπει να θυμηθούμε ότι η δουλεία στον κόσμο του Παύλου δεν είχε καμμία σχέση με την εθνικότητα. Σκλάβος γινόσουν απλώς με το να είσαι με τους χαμένους στη μάχη ή ακόμα και με το να αποτύχεις επιχειρηματικά. Βέβαια, οι σκλάβοι ήταν συχνά αντικείμενο εκμετάλλευσης, κακοποίησης, αντιμετώπισης σαν σκουπίδια. Μπορούσαν, όμως, επίσης να γίνονται αντικείμενο σεβασμού και αγάπης, όπως και να ανήκουν ως πολύτιμα μέλη σε μια οικογένεια. Ο σκλάβος του Κικέρωνα Τίρο ήταν το δεξί του χέρι. Ο Παύλος γνώριζε ότι ο Θεός του Ισραήλ είχε αυτοπροσδιοριστεί στην πράξη ως ο Θεός που απελευθερώνει τους σκλάβους. Σε αυτό αναφερόταν η ιστορία της Εξόδου. Ο Παύλος πίστευε (και πίστευε ότι ο Θεός πίστευε) στην απόλυτη ελευθερία, την ελευθερία της ίδιας της δημιουργίας από τη «σκλαβιά στην αποσύνθεση», μια ελευθερία που θα σήμαινε τη ζωή της ανάστασης για όλα τα παιδιά του Θεού (Ρωμαίους 8,21). Όπως πάντα, η πρόκληση του Παύλου ήταν να μεταφέρει αυτό το κοσμικό όραμα στον πραγματικό κόσμο όσων ανθρώπων βρίσκονταν σε συμβιβασμό και αμηχανία. Και υλοποίησε ένα σχέδιο για να καταστήσει τον Φιλήμονα και τον Ονήσιμο ένα μικρό «μοντέλο εργασίας» αναφορικά με το τι μπορεί να μοιάζει η ελευθερία που βασίζεται στο Μεσσία.
Βεβαίως ο ίδιος ο απόστολος των Εθνών, αν και Ρωμαίος πολίτης, χαρακτηρίζει στις Επιστολές του τον εαυτό δούλο / σκλάβο του Κυρίου (π.χ. Ρωμ. 1, 1). Ακολουθώντας την ιουδαϊκή παράδοση, διακηρύσσει στην Προς Ρωμαίους (κεφ. 5-7) ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να απολαύσει «αυτονομία», καθώς ως βροτός είναι ετερόΝομος [11]: είτε είναι «εν σαρκί» δούλος της αμαρτίας (και άρα της φθοράς και του θανάτου), είτε ανταποκρινόμενος στην κλήση – το Κήρυγμα του Ευαγγελίου, επιλέγει να μεταβεί στο «εν πνεύματι» πεδίο, όπου πλέον είναι δούλος του αληθινού Κυρίου του Σύμπαντος και της Ιστορίας και έτσι απολαμβάνει την ελευθερία. Επιπλέον ο ίδιος ανέμενε (ιδίως στις αρχαιότερες Επιστολές του) την έλευση του Κυρίου Ιησού οσονούπω, ενώ και στα νεότερα Κείμενά του (Επιστολές της Αιχμαλωσίας – Ποιμαντικές Επιστολές), στο πλαίσιο των Οδηγιών, που απευθύνει στα μέλη του Οίκου (γνωστές και ως Haustafel[12] π.χ. Κολ. 3,18-4,1), δεν προτρέπει σε εξέγερση, αλλά προτείνει αμοιβαίο σεβασμό μεταξύ των φύλων και των τάξεων βεβαίως πάντα «εν Κυρίω», στο πλαίσιο μιας «αγαπητικής πατριαρχίας» („Liebespatriarchalismus“).
[1] Βλ. Άγγελος Χανιώτης, στις Εισηγήσεις του με θέμα Η μακρά ελληνιστική εποχή: Ο ελληνικός κόσμος από τον Αλέξανδρο στον Αδριανό, ΜΑΘΗΣΙΣ: Απομαγνητοφωνήσεις φοιτητών:
Συγκεντρωτικό αρχείο190-195 https://mathesis.cup.gr/courses/course-v1:History+Hist2.1+22C/course/ V5.1.5 Η δουλεία (15΄)
https://youtu.be/2Efce5jmbHA απομαγνητοφώνηση reghina-maria
https://mathesis.cup.gr/courses/course-v1:History+Hist2.3+21D/course/ https://youtu.be/IIS5YQ3qskM
Εδώ παραπέμπουμε στο Απομαγνητοφωνήσεις φοιτητών: Συγκεντρωτικό αρχείο95-101,
https://mathesis.cup.gr/courses/course-v1:History+Hist2.3+21D/course/Ημερ. Ανάκτησης 17.09.2023
[2] Η Προς Φιλήμονα μάλλον συγγράφηκε σε συνδυασμό προς την Προς Κολοσσαείς την οποία επίσης κομίζει ο Ονήσιμος συνοδεύοντας τον κατεξοχήν «ταχυδρόμο» και «αγγελιοφόρο» του Π. όσο αυτός βρισκόταν στη φυλακή: τον Τύχικο. Το όνομα του Ονήσιμου συνοδεύεται από τους επαινετικούς χαρακτηρισμούς πιστός (με την έννοια του πιστός στον Κύριο αλλά ίσως και του αξιόπιστος) και αγαπητός αδελφός (αφού πλέον είναι βαπτισμένος όπως και ο αγαπητός αδελφός Τύχικος). Επιπλέον ἐστιν ἐξ ὑμῶν (Κολ. 4, 7-9).Το γεγονός ότι κομίζει την επιστολή επίσης αποκαθιστά δημόσια το κύρος και την τιμή του (honour) καθώς ο «ταχυδρόμος» (ο οποίος μάλιστα θα διέμενε στον προορισμό σε αντίθεση προς τον Τυχικό) μετέφερε πληροφορίες για τον Αποστολέα, διαβίβαζε προφορικές οδηγίες του και αναλάμβανε τη διερμηνεία της επιστολής (όπως για παράδειγμα έπραξε πιθανότατα η Φοίβη με την Προς Ρωμαίους).
[3] 62.701.39: Ὁ τοίνυν Ὀνήσιμος οὗτος κλέψας τι παρὰ τοῦ δεσπότου͵ ἐδραπέτευσεν· ὅτι γὰρ ἔκλεψεν͵ ἄκουσον τί φησιν· Εἰ δέ τι ἠδίκησέ σε͵ ἢ ὀφείλει͵ ἐγὼ ἀποτίσω.ῃ Ἐλθὼν τοίνυν πρὸς τὸν Παῦλον εἰς τὴν Ρώμην͵ καὶ εὑρὼν αὐτὸν ἐν τῷ δεσμωτηρίῳ͵ καὶ ἀπολαύσας τῆς παρ΄ αὐτοῦ διδασκαλίας͵ καὶ τοῦ βαπτίσματος ἔτυχεν ἐκεῖ. Ὅτι γὰρ ἐκεῖ ἔτυχε τῆς τοῦ βαπτίσματος δωρεᾶς͵ δῆλον ἐκ τοῦ εἰπεῖν· Ὃν ἐγέννησα ἐν τοῖς δεσμοῖς μου.
[4] Βλ. P.Lampe, Keine Sklavenflucht des Onesimus, ZNW 76 (1985) 135-7. J.D.G. Dunn Beginnings from Jerusalem, Michigan Eedermans 2009, 1030. Ο Scott S. Elliott, Thanks, but no Thanks’: Tact, Persuasion, and the Negotiation of Power in Paul’s Letter to Philemon, New Testament Studies 57 (2011) 51-64 θεωρεί ότι ο Φιλήμων, αποστέλλοντας τον Ονήσιμο ως δώρο για να εξυπηρετεί τον Π. όσο αυτός ήταν στη φυλακή, θέλει να γίνει πάτρωνας του Αποστόλου των Εθνών. Ο τελευταίος αρνείται ευγενικά κάτι τέτοιο διότι δεν ήθελε εξαρτήσεις. Στην υποσ. 2 του παρόντος άρθρου μπορεί κάποιος να εξετάσει συνοπτικά την ιστορία της έρευνας.
[5] Ο Ισίδωρος Πηλουσιώτης (+435) για παράδειγμα στην προς Είρωνα επιστολή του (με το Νο 142) εκφράζει την απορία του πώς ο φιλόχριστος Είρων που γνώρισε την χάριν τὴν πάντας ἐλευθερώσασαν κατέχει δούλο. Βλ. Ι. Καραβιδοπούλου, Αποστόλου Παύλου Επιστολές προς Εφεσίους, Φιλιππησίους, Κολοσσαείς, Φιλήμονα Θεσσαλονίκη: Πουρναράς 1981, 147. Σημειωτέον ότι οι Ευσταθιανοί, οι οπαδοί του Ευσταθίου Σεβαστείας στην Παφλαγονία και η ριζοσπαστική μερίδα των Δονατιστών στη Β. Αφρική ενθάρρυναν τη φυγή των δούλων ενώ οι δεύτεροι υποστήριζαν και αντεκδικητικές ενέργειες των δούλων. Γι’ αυτό και ο Χρυσόστομος το Α’ Κορ. 7,21 Δοῦλος ἐκλήθης; Μὴ σοι μελέτω άλλ’ εί καὶ δύνασαι ἐλεύθερος γενέσθαι μᾶλλον χρῆσαι το μεταφράζει τῇ δουλεία παράμεινε κάτι που ακολούθησαν και οι Μεταρρυθμιστές Λούθηρος και Καλβίνος.
[6] Αυτό φυσικά δε σημαίνει ότι δεν υπήρχαν και άθλιες συνθήκες για τους σκλάβους. Βλ. Απούληιος Μεταμορφώσεις 9.12.3 κε. Για τη δουλεία στη Ρώμη, η οποία προερχόταν από τους κατακτητικούς πολέμους αλλά και την υπερχρέωση στους δανειστές βλ. LacusCurtius, Slavery in Ancient Rome (Smith’s Dictionary, 1875) http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Servus.html . Η Αποκάλυψη μέμφεται τη Βαβυλώνα-Ρώμη γιατί εμπορεύεται τα σώματα και τις ψυχές των ανθρώπων (18, 13).
[7] Αρχιμ. Σωφρονίου, Ὀψόμεθα τὸν Θεὸν καθώς ἐστι, Έσσεξ: Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου 21993, 298.
[8] Εντύπωση μου έκαναν οι εξής διατυπώσεις που άκουσα σε ζωντανές Συνάξεις της Αθήνας: Πραγματική Ενορία είναι εκείνη που αγωνιά όταν κάποιο μέλος της απουσιάσει την Κυριακή. Σε μια πραγματική Ενορία δεν είναι δυνατόν να υπάρχει άνθρωπος που πεινά.
[9] P.J. Jordaan, S.P. Nolte, Reading Philemon as therapeutic narrative, HTS Teologiese Studies/ Theological Studies 66 (2010) http://ajol.info/index.php/hts/article/viewFile/56744/45163.
[10] N.T. Wright, Απόστολος Παύλος: Η Ζωή και το Έργο. Μτφρ Σ. Δεσπότη. Αθήνα: Ουρανός 2019, 346-347.
[11] Πρβλ. F. Stanley Jones, „Freiheit“ in den Briefen des Apostels Paulus. Eine historische, exegetische und religionsgeschichtliche Studie (GTA 34), Göttingen 1987; Dale B. Martin, Slavery als Salvation. The Metaphor of Slavery in Pauline Christianity, New Haven CT 1990.
[12] Αναφορικά με το θέμα βλ. Marlis Gielen, Tradition und Theologie neutestamentlicher Haustafelethik. Ein Beitrag zur Frage einer christlichen Auseinandersetzung mit gesellschaftlichen Normen (BBB 75), Frankfurt a.M. 1990; zuletzt James P. Hering, The Colossian and Ephesian Haustafeln in Their Theological Context. An Analysis of Their Origins, Relationship, and Message (American University Studies 7), New York 2007.
Following Apostle Paul 